The Kaya Identity: The Case of Turkey

The Kaya Identity expresses carbon dioxide emission levels as a product of population, Gross Domestic Product per capita (personal wealth), energy intensity (energy per GDP) and carbon intensity (CO2 emissions per energy consumed). Developed by Yoichi Kaya, its mathematical notation is F = P(G/P)(E/G)(F/E) where F is carbon dioxide emissions, P is population, G is GDP, and E is energy consumption.

It can be calculated not only for global emissions, and hence for modeling, but also for individual economies. Although it has been viewed as tautological by some(1), the IPCC report also uses it. “The Kaya multiplicative identity. . . underlies the analysis of the emissions scenario literature.”(2)

The World Bank data make it easy to calculate the index. The chart below, produced using the Bank data, shows clearly the steep increase in Turkey’s carbon footprint. If the present trend continues, the carbon emissions are likely to increase for the foreseeable future.


It is obvious that population plays an important role in the size of an economy, and the bigger an economy gets, the more it will need and consume energy. Liberal economics primarily focuses on economic growth, which, regardless of how incomes are distributed or to what extent growth is translated into development, is deemed desirable for raising standards of living. One question at this point is how far we can go without depleting the world’s resources. Another question can be raised regarding climate change and global warming. However, in a capitalist, and therefore, consumption-based economy where firms produce commodities in a competitive (and also in oligopolistic) conditions it is difficult to imagine producers coming up with alternative (environmentally friendly, so-called sustainable) policies and technologies unless they are forced to do so through government regulation.

Energy intensity can be reduced by developing technology to increase efficiency in energy use. Furthermore, development of renewable energy sources (wind, solar and other forms of energy) should reduce carbon emissions, but again,  this is a matter of the extent to which governments can enact and enforce regulations to reduce harmful emissions. Otherwise, firms will carry on their business as usual, externalizing their costs regardless of any ethical considerations this kind of behavior might imply. Recent history has countless examples of such blatant violation of ethics and of regulation no matter how permissive or restrictive those regulations might have been.

In the face of global warming, which is well-documented now, it is imperative that governments, including those of Turkey, tackle these issues urgently otherwise humanity moves headlong toward its own demise.  As Christine Lagarde, the head of the IMF, recently put it, “If we collectively chicken out of this, we’ll all turn into chickens and we’ll all be fried, grilled, toasted and roasted.”(3)


(1) Mario Bunge. Evaluating Philosophies. New York: Springer, 2012.








Obsessed with Political Stability

The turbulent 1970s inflicted a lot of pain and suffering on Turkish society. Sharpening class struggle, internal strife and terrorism along with frequently formed coalition governments in the context of economic bottlenecks that were associated with import-substituting industrialization prompted the coup d’état of 1980. The military junta formed by the leaders of the coup curtailed civil rights, repressed wages, persecuted the left and eventually drafted a constitution and made changes in the electoral system. The most important change in the elections were the introduction of 10% nation-wide threshold for the participating parties. The rationale for this was that the previous system allowed too many political parties to enter the parliament, resulting in coalitions that were allegedly a source of instability and ineffectiveness.

One of the arguments put forth by the ruling AKP (the Justice and Development Party) in its election campaigns and in their overall discourse has been to maintain “stability” in the country. For this reason the AKP was never interested in lowering the threshold of 10 percent national vote that eliminates small parties from the parliament. For the same reason, the AKP recently managed to change the regime from a parliamentary one to a presidential one, causing a lot of heated debate, controversy and unrest. The regime change is a relatively new development, and we have yet to see if and to what extent it has contributed to stability, but the election practices have been around for the last few decades, sometimes causing a significant portion of the electorate not being represented in the parliament.

Therefore, a look at the numbers will be useful to assess the argument for “stability.” Granted that this is not an in-depth analysis of Turkish politics, even a cursory examination of it can reveal a lot and give us some insight.

Since the proclamation of the Republic in 1923, 57 governments were formed until 2002 when the AKP won the elections and came to power. Being able to draw a significant amount of support from its voters, the AKP has managed to win consecutive elections, and at the moment it is the ruling party. Since 2002, the AKP, having won several local and parliamentary elections, and including some government shuffling along the way, has formed 8 governments.


Year per Cabinet: The AKP and Others










In other words,  this means 57 governments in the 79 years between 1923 and 2002, and 8 governments between 2002 and 2017. Put differently, a new government was formed every 1.39 years during the former period, and a new one every 1.88 years during the latter period.

Year per Cabinet: Multi-party Period










If we exclude the single-party period (1923-46), Turkey has had 43 governments in the following 56 years (1946-2002), which translates into an average duration of 1.39 years for all governments, 1.30 years for non-AKP governments, 1.88 years for the AKP.

This crude calculation shows that the AKP governments have been able to stay in power somewhat longer than all the previous governments, regardless of all other factors. However, the difference does not seem to be all that impressive, considering that a life of 1.88 years per government still falls short of the prescribed period of four years between elections. Also, considering the increasing terrorism and tension regarding the Kurdish issue, not to mention the economic dire straits that the country is facing at the moment, the question is whether the AKP can be regarded as any more successful in tackling the problems it faces, or its performance and stay in power as an achievement of stability.

On Ibn Khaldoun and Comte (out of the clear blue sky)

Turkish politics in recent years has become like a volcano that is constantly grumbling and spewing gases and dust and that can erupt anytime, creating a big tremor with a lot of pain and destruction afterwards.

The president’s recent comments about Ibn Khaldoun and Auguste Comte while receiving an honorary doctorate at a university did not quite shake the country or the world but they certainly did not go unnoticed. He usually dwells on more mundane, or for want of a better term, more current issues delivered in ordinary (read colloquial) but high and mighty language; however, this time what he referred to were not within the pale of Joe Schmo, stirring some debate and bewilderment among the illuminati. He basically stated something to the effect that it was unfortunate that Ibn Khaldoun was given short shrift, and that Comte was problematic. He also added that Ibn Khaldoun’s ideas were almost condemned [to extinction]. From his speech, at least to the extent it was covered in the media, it was not clear how and why he considered Ibn Khaldoun a rather neglected or overlooked figure or how and why he determined Comte was “problematic.” One would expect that such assertions on the two great personalities of history and philosophy respectively should have been supported by solid evidence and scholarly references, considering that his talk was on the occasion of receiving an honorary academic title.
It was also curious that the president referred to Ibn Khaldoun in this manner because he and the party he is a member of often emphasize islamic principles and values that are antithetical to critical thinking and rationalism whereas Ibn Khaldoun was a historian and historiographer that derived his philosophical views within the rationalist tradition perhaps best represented by Averroes (that conservative/sunni muslims usually abhor because he considered reason and philosophy superior to faith and faith-based knowledge). Furthermore, and contrary to what the president claimed, the pinnacles of Western academia acknowledge the excellence of Khaldoun’s work that was not to be equaled for centuries to come. It is also known that the Ottomans that the president and his circles seem to be proud of being descendants of showed great interest in Ibn Khaldoun’s work during the 16th and 17th centuries. The great historian’s magnum opus, the Muqaddimah was also translated into Turkish in the 18th century, indicating that his significance as a historian/philosopher/sociologist was not ignored either in the West or in the Ottoman/Turkish realm.
Following in the footsteps of the “problematic” Comte (and Durkheim) and comparing their significance quantitatively would not be definitive, and more importantly, it would be absurd to do so. Nevertheless a simple and general search on Google Trends, much to the consternation of the president or his speech writer, indicates that since 2004 Ibn Khaldoun (represented by the blue line in the chart below) was on average searched more times than Comte  in the English Language and on a global scale. Measured in the category of Books and Literature, Ibn Khaldoun averages 18 against 11 for Comte. This seems to debilitate the president’s argument. Granted that these are crude methods to compare masters of intellectual achievement that left an indelible mark in the history of human civilization, but such quick and dirty ways of dealing with a problem sometimes can be quite telling (and fun).
Google Searches on Ibn Khaldoun and Comte
The moral of the story is, the president cannot be expected to be knowledgeable about everything; however, it goes without saying that he needs competent advisors.




Dünya Beş’ten Büyük müdür?

Dünyanın Beş’ten büyük olup olmadığına karar vermek çok da zor değil. En basit tarzda mantık yürütecek olursak bir bütünün parçalarının bütünün kendisinden büyük olamayacağı varsayımıyla dünyanın Beş’ten büyük olduğu sonucuna hemen varırız. Ya da dünyadaki bağımsız siyasi birimlerin sayısının 195 olduğunu hatırlarsak, 5 birimin 195 birimin sadece %2,56’sı olduğu, yani çok ufak bir kısmını oluşturduğu hemen ortaya çıkar. Ancak,  kazın ayağı öyle değil.

Söz konusu Beş’in 2015 yılındaki toplam Gayrisafi Yurtiçi Hasılası 35.652.414.960.840,3 (yaklaşık 35,6 trilyon) dolar olup dünya toplamı olan 73.891.888.588.445,7 doların % 48,25’ini, bir başka ifadeyle yarısına yakın bir miktarını oluşturmaktadır.

BM Güvenlik Konseyi Üyelerinin GSYİH’sı ve Diger Ülkeler

Aynı yıl söz konusu Beş’in toplam nüfusu 1.968.682.249’dur; bu da dünya nüfusunun %26,8’ini oluşturur.

2014 rakamlarına göre Beş’in araştırma geliştirme harcamalarının Gayrisafi Yurtiçi Hasıla içindeki ortalama payı %3,74 olmuştur. Bu da dünya ortalaması olan %2,12’nin üzerindedir. Türkiye’de ise bu oran %1’in biraz üzerindedir.

2015 yılı SIPRI istatistiklerine bakıldığında Beş’in askeri harcamalarının Gayrisafi Yurtiçi Hasılaya göre ortalama oranının %2,86 olduğu, bunun da % 2,27 olan dünya ortalamasının üzerinde olduğu görülür. Yalnız ABD ve Rusya’nın toplam askerî harcamaları, dünya toplamının %40,5’ini oluşturmuştur. Buna Çin’i de dahil edersek üç büyük ülkenin harcamaları %53,65 olur.

Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi Üyeleri ve Diger Ülkeler Nüfusu

2015 yılında her yüz kişi başına düşen internet kullanıcısı sayısı ortalama olarak 78,71 kişi olmuştur. Bu,  dünya ortalaması olan yaklaşık 44 kişinin epey üzerinde olan bir değerdir. Türkiye’de bu 54 kişi olarak gerçekleşmiştir.

2014 yılında Beş’in yüksek teknolojiye dayalı ihracatının toplamı, dünya toplamının %42,33’ü kadar olmuştur. Türkiye’nin bu tür ihracatının Beş’in ortalama değerine oranı ise sadece %1,3 olmuştur.

Yüksek Teknolojiye Dayalı Ürün İhracatı

Netice itibariyle dünya düzeninin değişmesini talep ederken rasyonel ve tutarlı bir mantık üzerinden gitmek gerekir. Bu tür bir talebi dile getirecek ülkenin ise Beş’i karşısına alabilecek güçte olması beklenir.


The Economic State of Affairs in Turkey: Growth and Inequality

The ruling Justice and Development Party (AKP) has maintained its popular support since coming to power in 2002. The government and the circles associated with it claim that the AKP governments have performed much better than previous governments, pointing out enrichment of masses, its mega projects and never-seen-before privatization schemes that it undertook rather zealously. Arguing for an unprecedented economic success in the history of the Republic, they proudly point out the unwavering electoral support they have been receiving in most local and national elections. In the framework of authoritarian, increasingly repressive and blatantly extra-legal practices of the government, one consequently feels it necessary to go beyond aggregate statistics and see if their high-fluted discourse is justifiable.

When comparing economies or speaking of change in the size of an economy it is conventional to refer to aggregate measures such as Gross National Product (GNP) or Gross Domestic Product (GDP). However, we know that these are simply average figures that conceal a lot more than they reveal. For a crude comparison among economies, or to get a rough idea about how a particular country is doing in the world economy, these figures have some practical utility but beyond that they are almost useless. Even in per capita terms such statistics are not very informative. Therefore, alternative measures have been created to overcome the limitations of the conventional measures of economic growth. The Purchasing Power Parity, for instance, is one of them. Additionally, measures of poverty and inequality have been created in recent decades to understand social and economic phenomena better. Moreover, the Human Development Index (HDI) of the United Nations is an attempt to measure the level of development, a composite measure that consists of a number of basic indicators, reflecting development, rather than simply growth.


Using the conventional measures of economic growth, it can be seen that Turkey’s Gross Domestic Product, according to the World Bank, rose from 13,995,067,817.5092 in 1961 to 718,221,078,308.824 current US dollars in 2015. The increase is an impressive 5032 percent. The same figure for 1961-2001 was 1301 %, for 2002-2015 208.86 percent. GDP per capita, on the other hand, rose from $508 in 1960 to $9130 in 2015.


Between 1961 and 2015 the annual rate of increase in per capita GDP, including all the ups and downs in the 54-year period, was 2.53 percent on average, which can only be considered a modest rate of growth. The per capita rate of increase in GDP in the 2002-2015 period turned out to be 3.33 percent on average, which is somewhat higher than the average for the pre-AKP period but is not all that impressive. What makes the GDP growth rate during the AKP period “shine” is perhaps the meager growth of 1.777 percent in the immediately preceding 10-year period during which an economic crisis wreaked havoc in Turkish economy.

However, as indicated above, the aggregate measures are never adequate; they conceal crucial facts such as income differentials or poverty rates. Therefore, we will have to look at the picture from the perspective of social justice and equity, criteria that should be of prime concern for the party in government.

The Gini coefficient, a measure of inequality, was 39.3 in 2013 (OECD), indicating a high degree of income inequality. In fact, Turkey has one of the highest levels of inequality in the OECD area. Similarly, the poverty ratio was 17.2 % for the same year. Income shared by the top 10 % of the population between 2002-2013 was on average 30.54 % with minor fluctuations over the period. On the other hand, the income share of the lowest 20 % in the same period was on average 5.67 percent. As one can realize, these indicators manifest a high degree of inequality and poverty, that is not captured by the aggregate measures of economic growth. An unemployment of 10.7 % in July 2016 as announced by the Statistics Office of Turkey testifies to the mere fact that poverty and inequality are not negligible. In the 15-24 year age group unemployment is 19.8 %, indicating that a major portion of the jobless is among the youth, which happens to be one of the largest demographic groups in the country (median age being 30, half of the population is 30 years old and younger).

Considering the regional disparities in incomes and development, and the fact that 66.5 % of the population having non-mortgage debt, the policies of the AKP government can hardly be considered a success. Chronically low rates of savings, inadequate flow of foreign investment (unfortunately seen as panacea for low rates of savings in liberal economics), and moreover, the flight of capital due to recent political instability, terrorism and wars, not to mention the exceptional ineptitude of the policy-makers, the economy is on the brink of collapse, despite feeble efforts of government officials to calm public anxiety. It has to be pointed out that the economic growth the government is so proud to emphasize has been due to services and the construction sector, not to industrial production. The manufacturing sector was able to maintain itself through borrowing excessively and producing mostly for the domestic market. Even exports are based on importation of goods to a large extent, indicating serious structural problems with the economy. With a long-term debt in excess of $200 billion, the private sector is in dire straits. With a dwindling economy, the government is hard-pressed to increase its tax revenue not only for regular expenditures but also for financing the military operations in the east of the country and in Syria. With the national currency rapidly eroding against the US dollar and the panic on the part of the government pathetically calling for “de-dollarization” of the economy, the picture is quite bleak and the collapse seems imminent (ironically, most of the savings in foreign currency are located in provinces that have overwhelmingly voted for the conservative/nationalistic AKP, recently calling for reversion to the “national” currency and gold).


According to the UNDP, Turkey’s Human Development Index increased by 1.26 % in the 1990-2000 period. During the ensuing 10-year period, which corresponds to AKP rule, the figure was 1.23. That simply indicates that the AKP-period’s economic growth did not translate into any more development than the previous period. In fact, it was slightly lower. During the 2010-14 period Turkey registered an HDI growth rate of 0.79, resulting in an average growth of HDI of 1.17 percent for the 1990-2014 period. According to the 2014 figures, Turkey is in 72nd place in the community of nations. This clearly is not concomitant with its economic size, which the bureaucrats and politicians are often proud to point out for being among the top 20 economies in the world. Compared to countries with even a lower per capita income, such as Serbia, Cuba and Costa Rica, just to name a few, Turkey’s overall development is incompatible with its income level or with the size of its economy.

The conclusion we can draw from all this is that economic growth in Turkey has not resulted in the kind of economic development one would expect. The governments in recent history have not been successful in creating the necessary conditions for a structural transformation of the economy, and the AKP governments of recent years have not been any more successful than the preceding ones.

Bunker ve Frank Üzerine

2005 yılı içinde iki önemli sosyal bilimci hayata veda etti. Bunlardan André
Gunder Frank 2005 Nisan ayında, Stephen Bunker ise Temmuz’da aramızdan
ayrıldı. Bu yazıyı hazırlamaktaki amacım hem dünya sistemleri kuramına büyük katkıda bulunmuş olan bu iki önemli akademisyenin hatırasına saygıda bulunmak, hem de yapmış oldukları bilimsel çalışmaların bugünkü dünyayı anlamak bakımından önemini ve güncelliğini vurgulamak.

Stephen Bunker’ı kısaca tanımlamak gerekirse hem bir Latin Amerika
uzmanı, hem de alan araştırmacısı olduğunu ifade etmek herhalde yerinde olur. Son kitabı Ekim 2005’te yayımlanan Bunker, çalışmalarında çevre koşullarına önem verilmesi gerektiğini vurgulamış ve dünyadaki doğal kaynakların kullanılış biçiminin dünya sisteminin oluşmasındaki rolünü göstermiştir.

Doktorasını aldıktan on yıl sonra, 1985’te yayımladığı ilk kitabı
Underdeveloping the Amazon’da, Amazon havzasındaki doğal kaynakların
kullanılması sonucunda bu bölgenin dünyanın diger bölgeleriyle olan ilişkisinin nasıl şekillendiğini açıklamıştır. Avrupalılar’ın bu bölgedeki kaynakları kullanmaya başlamasının bir sonucu olarak Amazon havzasındaki toplulukların hayatı değişmeye başlar, belli sınıflar ekonomik açıdan güçlenirken çevre tahribatı oluşur ve toplum da fakirleşmeye başlar.(1)

Günümüzde Amazon havzasının nasıl hızla tahrip edildiğini ve bu tahribatın
gerek o bölgeye ve gerekse dünyanın bütününe ne gibi kötü etkileri olabileceğini izliyor olmakla birlikte bu kitabın okunması, çevre ve doğal kaynakların kapitalist dünya ekonomisindeki yerinin çok daha sağlıklı bir biçimde kavranmasına yardımcı olacaktır.

Doktora tezinin araştırmalarına dayalı olarak yayımladığı ve Amerikan
Sosyoloji Derneği tarafından ödüle layık görülmüş olan ikinci kitabı Peasants against the State, Uganda’daki köylülerin devlete karşı yürüttüğü mücadeleyi ve dünya kahve piyasası karşısında aldıkları tavrı inceler. Bu kitabın önemi, üreticilerin ve bunların oluşturduğu örgütlenmenin, piyasa mekanizmasının ve kahvenin dünya ekonomisindeki eşitsizliğe nasıl katkıda bulunduğunu göstermesinden kaynaklanır.(2)

En son çıkan iki kitabından biri olan Globalization and the Race for
Resources’da kitabın diger yazarı olan Paul Ciccantell’le birlikte ekonomik kaynak kullanımı ve dünya sisteminin oluşumunu tarihsel örnekleriyle inceleyerek ortaya önemli ampirik veriler koyar. Bu kitapta yazarların sağladığı bu verilerin dünya sistemleri kuramı açısından önemi, Fernand Braudel’in çalışmalarında gördüğümüz ince detaylardan daha az değildir. Kapitalizmin 600 yıla yaklaşan tarihinde doğal kaynakların sermaye birikimi için ifade ettiği önem, devlet politikalarının bu süreçleri nasıl şekillendirdiği, ve dolayısıyla kapitalizmin doğasında yatan eşitsiz kalkınma olgusunu, bazı bölgeler gelişirken diger bazı alanların nasıl azgelişmiş hale dönüştüğünü anlamak açısından bu kitap önemli bir kaynak oluşturmaktadır.(3)

İnsan ve çevre ilişkisine gösterdiği bu özenli yaklaşım ve doğal kaynak
kullanımının alan çalışması yapılarak incelenmesi ile Bunker, kuramsal önemi küçümsenmeyecek ampirik veriler sunmaktadır.

Kitaplarının hepsi önemli bilgiler içeriyor olmakla birlikte Bunker’ın
Ciccantell ile birlikte yazdığı Globalization and the Race for Resources adlı kitabı, kapitalizmin bütün bir tarihini açıklayan güçlü örnekler içerdiği için dünya sistemleri analizi ile ilgilenen her akademisyenin kitaplığında yer alması gereken önemli ve aydınlatıcı bir kaynaktır.

Bu yazının konusu olan diger yazar André Gunder Frank, dünyanın pek çok
yerinde adeta bir gezgin hayatı sürerek yaşamış, hayatını kazanmak için bedenî işler de dahil olmak üzere çok çeşitli işlerde çalışmış fakat çoğu zaman kendi tabiriyle “otoriteye baş eğmediği için” işine son verilmiş ve çeşitli üniversitelerde ders vermiş bir akademisyendir. Latin Amerika’nın geri kalmışlığını hem modernleşme teorilerinin ve hem de ortodoks Marksist teorinin önerdiğinden farklı bir yaklaşım ile açıklamış, bu bölgenin daha sömürgeleştirildiği dönemden itibaren kapitalist dünya ekonomisinin içinde olduğunu öne sürmüştür.

Latin Amerika ve azgelişmişlik üzerine pek çok kitabı ve makalesi bulunan
Frank’ın 1960’lı yılların başlarında bağımlılık kuramının (dependencía)
oluşturulmasında ve yaygınlaşmasında Fernando Henrique Cardoso ile birlikte büyük katkısı olmuş, 1970’lerde Dünya-Sistemleri yaklaşımını benimsemiş olarak Immanuel Wallerstein, Samir Amin ve Giovanni Arrighi ile birlikte “Dörtlü Çete”yi oluşturmuştur.(4)

1969’da yayınladığı Capitalism and Underdevelopment in Latin America
kitabında kalkınma ile azgelişmişliğin birbirini tamamlayan iki unsur olduğunu, ileri sürmüştür. Buna göre refah artışı ile fakirlik el ele yürümektedir ve azgelişmişliği yaratan nedenler, bu durumdaki ülkelerin bağımlı konumlarından kaynaklanmaktadır.

Frank, azgelişmişliğin kapitalist gelişme sonucu ortaya çıktığını ileri sürmüş,
bugünkü gelişmiş ülkelerin hiçbir zaman azgelişmiş olmadıklarını, olsa olsa
gelişmemiş bir aşamadan gelmiş olabileceklerini belirtmiştir. Azgelişmiş
ekonomilerde feodal yapılar bulunduğu tezini de reddetmiştir. Azgelişmişlik bir süreç olup bugünkü gelişmiş ülkelerin ortaya çıkardığı bir yapıdır.

Latin Amerika örnekleri üzerinden azgelişmişliği inceleyen Frank geride pek
çok makale  ve kitap bırakmıştır. Bugün geriye dönüp baktığımızda Frank’i bir bağımlılık kuramcısı olarak değil de bir dünya sistemleri kuramcısı olarak nitelemenin daha doğru olacağını görürüz.

Frank’in önemli bir katkısı, bağımlılık kuramlarının İngiliz dilinde
okunabilmesini ve bu teorilerin bu sayede Latin Amerika dışında tanınmasını
sağlamış olmasıdır. Frank olmasaydı, bu tür çalışmalar büyük ölçüde İspanyolca olarak kalacaktı çünkü bu kuramlar daha çok Arjantinli, Brezilyalı, Şilili, Meksikalı ve diger Latin Amerikalı sosyal bilimciler tarafından kaleme alınmış idi.(5) Bunun yanı sıra bağımlılık kuramları büyük ölçüde Frank ile tanındığı için Latin Amerikalı yazarların bu alana yaptığı katkının ne kadar zengin bir çeşitlilik içerdiğini görmek ve takdir etmek de İspanyolca bilmeyen araştırmacılar için mümkün olamamaktadır.

Bağımlılık teorisi, Litonjua’nın belirttiği üzere, kalkınma teorisinde
epistemolojik bir kopuş ifade eder ve Frank’in çalışmaları bunda “hiç de önemsiz olmayan” bir rol oynamıştır.(6)

Her ne kadar günümüz neoliberal rüzgârlarının kasıp kavurduğu dünyada bu
kuramlar pek ilgi çekmiyor ise de gerek yukarıda adı geçen yazarların ve gerekse diger dünya-sistem kuramcılarının görüşleri, geçerliliği korumaktadır ve bize önemli ipuçları vermektedir.

Her şeyden önce şunu belirtmek gerekir ki, dünya ekonomisi, onbeşinci
yüzyıldan bu yana sürekli genişleyen ve derinleşen kapitalist bir ekonomi olup bir bütün olarak ele alınmak zorundadır. Sermaye hareketlerinin sınır aşan karakteri, sermaye birikimi sürecinin küresel niteliği, uluslararası işbölümü ve ekonomiler arasındaki eşitsiz değişim (“unequal exchange”), Braudel’in “économie-monde” olarak tarif ettiği modern dünya sistemini bir bütün olarak ele almak gerektiğini ve azgelişmişlik sorunlarının ancak bu şekilde anlaşılabileceğini göstermiştir.(7)

Bu bağlamda, Bunker’ın ve Frank’in çalışmalarının pek çok bakımdan önem
ve güncelliğini koruduğunu görürüz. Ciccantell ve Bunker’ın Japonya’nın kalkınma sürecinde izlediği politikaları incelediği makale, sadece kalkınmanın nasıl olabileceği değil aynı zamanda küresel bir güç olmak için devletin nasıl aktif bir rol oynaması gerektiğini göstermektedir.(8)

Japonya, İkinci Dünya Savaşı sonrasında ABD ve Dünya Bankası yardımı ile de olsa, çelik, gemicilik ve nakliyecilik sektörleri arasında yakın bir ilişki
oluşturarak ulusal ekonomisini yeniden kalkındırma yoluna gitmiştir. Uluslararası Ticaret ve Sanayi Bakanlığı öncülüğünde Japon çelik firmaları ve devlet, Avustralya’da uzun vadeli kontratlar yoluyla hammaddeye erişimi garantiye almışlardır. Benzer şekilde Kanada ve Brezilya’daki kaynaklar da
değerlendirilmiştir. Böylece Japonya, çeliğe dayalı ağır sanayi ve gemicilik
alanlarında 1950’li ve 1960’lı yıllarda önemli atılımlar yapmıştır. Bu arada çelik firmaları, üretimi daha verimli ve global ölçekte rekabetçi kılacak teknolojik ilerlemeler kaydetmiş ve global kaynaklara erişimde izlenen politika ile birlikte Japonya önemli fiyat avantajları elde etmiştir.

Japonya’nın kömür ve demir kaynaklarına erişim için takip ettiği model
sayesinde, sektör-firma-devlet işbirliği gemicilik ve çelik sanayilerinin önemli atılımlar yapmasını sağlamış, bu sayede daha büyük gemiler inşa edilerek daha büyük avantajlar elde edilmiştir. Gemi inşa sanayii ve çelik sanayii birbirlerini beslemişlerdir. Nasıl ki gemi inşa sanayii çeliğe ihtiyaç duymuşsa çelik sanayii de kömür ve demire ihtiyaç duymuştur. Söz konusu hammadeler elde edilip daha büyük tonajlı gemiler yapıldıkça daha büyük miktarlarda hammaddenin daha uzun mesafelerden taşınması da mümkün hale gelmiştir.

Netice olarak Japonya’nın kalkınmasında vurgulanması gereken unsurlardan
biri, Ciccantell ve Bunker’ın çalışmasından da anlaşılacağı üzere, hammaddeye erişim konusunun global bir strateji içerisinde ele alınmış olması ve bunun Japonya’ya dünyanın en büyük ekonomilerinden biri haline gelmesinde önemli avantajlar sağlamasıdır. İkinci ve gene önemli olan bir nokta, Japon devletinin üstlenmiş olduğu dirijist roldür. Devletin oynadığı bu rol, sermaye birikim sürecini hızlandırarak Japon sanayiinin dünya çapındaki rekabet gücünü arttırmış, gerek organizasyonel ve gerekse teknolojik gelişmelere zemin hazırlayarak Japonya’nın ABD hegemonyal düzeni içinde “merkezî” yerini sağlamlaştırmış ve aynı zamanda merkez ve çevre arasındaki eşitsizliğin devamına yol açmıştır.

Öbür yandan Çin, 2005 yılından bu yana azgelişmiş ülkelerle gitgide artan
ticari ilişkiler içine girmiş ve bu ilişkilerini uzun vadeli, eşit, istikrarlı ve tam bir işbirliğine dayalı olarak nitelemiştir.(9) Çinli liderler pek çok Afrika, Asya ve Arap ülkesini ziyaret etmiş ve bu ülkelerle önemli ticari bağlar kurulmasını sağlamıştır. Çin, gerek bu ticari ilişkilerinin ve gerekse diger ülkelere yaptığı yardımların herhangi bir koşula bağlı olmadığını belirtse de, Birleşmiş Milletler Genel Kurulunda yapılan oylamalarda Çin’in ticari ortaklarının genellikle Çin’i destekler tarzda ya da çekimser kalma eğiliminde oldukları gözlenmektedir. Çin’in doğal kaynaklara erişimini sağlayan bu ticari ilişkilerde söz konusu ülkelerin Çin’e bağımlılığının Çin’in onlara olduğundan daha fazla olduğu da gözlenmektedir.(10)

Böylece “globalleşen” dünyada bağımlılık ilişkileri ortadan kalkmamakta, nitelik değiştirmektedir. Çin her ne kadar dış politika hedeflerini ve ticari ilişkilerini kasten böyle bir çizgiye getirmiş olmasa da neticede artan ilişkiler ve gelişen karşılıklı çıkarlar, Çin ile diger azgelişmiş ülkeler arasında asimetrik bağlar oluşturmaktadır.

Çin’in izlediği strateji dikkatle incelenirse, kalkınması için gerekli doğal
kaynaklara erişim bakımından devasa yatırımlar yaptığı, diplomatik alanda
manevra alanını genişletecek adımlar attığı, ulusal parasının uluslararası rezerv para olma yolunda gittiği ve doğal olarak askeri alanda gitgide daha ön plana çıktığı görülür. Çin kalkınma bankasının verdiği kredi hacmi, Çin’in öncülüğünde Asya Altyapı Yatırım Bankasının kurulması, Çin’in hegemonyal potansiyelini ve aynı zamanda dünya kaynaklarına erişim konusundaki kararlılığını da ortaya koyuyor.

Gerek daha önce sanayileşmiş olan Japonya’nın dünya ekonomisi içindeki
yerini anlamak bakımından ve gerekse mevcut konjonktür içinde Çin’in
pozisyonunu değerlendirmek açısından Steven Bunker ve André Gunder Frank’ın çalışmaları, geçerliliğini hâlâ koruyan, güncelliğini kaybetmemiş perspektifler sunmaktadır. Çin’in izlediği kalkınma stratejisinin ve uluslararası ilişkilerinin niteliği, bağımlılık teorileri ve dünya sistemleri analizi çerçevesinde incelendiğinde söz konusu teorilerin açıklayıcı gücü bir kez daha görülmüş olacaktır. Bu yazıya konu olan iki akademisyen aramızdan ayrılmış olmasalardı dünya sistemleri kapsamında ortaya koyacakları başka çalışmalarla literatürü muhakkak ki daha da


(1)Stephen G. Bunker, Underdeveloping the Amazon: Extraction, Unequal
Exchange, and the Failure of the Modern State (University of Chicago Press, 1985).

(2) Stephen G. Bunker, Peasants Against the State: The Politics of Market Control in Bugisu, Uganda, 1900-1983 (Chicago: University of Chicago Press, 1987).

(3)Stephen G. Bunker and Paul S. Ciccantell, Globalization and the Race for
Resources: Themes in Global Social Change (The Johns Hopkins University Press, 2005).

(4)Samir Amin, “A Note on the Death of André Gunder Frank (1929-2005)”
Monthly Review,, Accessed 9
Aralık 2005; Immanuel Wallerstein, “Remembering Andre Gunder Frank,” Review XXVIII, No: 3 (2005).

(5)Cristóbal Kay, Latin American Theories of Development and Underdevelopment (London: Routledge, 1990).

(6)M. D. Litonjua, “Third World/Global South: From Modernization to
Dependency/Liberation, to Postdevelopment,” Journal of Third World Studies, 34, No:1 (2012), p.32.

(7)Arghiri Emmanuel, Unequal Exchange: A Study of the Imperialism of Trade (New York: Monthly Review Press, 1972).

(8)Paul S. Ciccantell and Stephen G. Bunker. “International Inequality in the Age of Globalization: Japanese Economic Ascent and the Restructuring of the Capitalist World-Economy.” Journal of World-Systems Research, Vol. VII (Winter 2002).

(9)  (3 Temmuz 2015); Temmuz 2015’te Shenhua şirketinin haftada 7 gün ve 24 saat 30 yıl boyunca yılda 10 milyon ton kömür çıkatmak için işletme ruhsatı almış olması, Çin’in, aynen bir zamanlar Japonya’nın yaptığı biçimde kritik kaynaklara erişim konusundaki yaklaşımının bir örneği olarak görülebilir (26 Temmuz 2015).

(10)Sarah E. Kreps and Gustavo A. Flores-Macías , “No Strings Attached? Evaluating China’s Trade Relations Abroad.”, (3 Temmuz 2015).



Amin, Samir. “A Note on the Death of André Gunder Frank (1929-2005)” Monthly Review,, Erişim 9 Aralık 2005.

Bunker, Stephen G. Peasants Against the State: The Politics of Market Control in Bugisu, Uganda, 1900-1983. Chicago: University of Chicago Press, 1987.

Bunker, Stephen G. and Paul S. Ciccantell, Globalization and the Race for
Resources: Themes in Global Social Change. The Johns Hopkins University Press, 2005.

Ciccantell, Paul S. and Stephen G. Bunker. “International Inequality in the Age of Globalization: Japanese Economic Ascent and the Restructuring of the Capitalist World-Economy.” Journal of World-Systems Research, Vol. VII (Winter 2002).

Emmanuel, Arghiri. Unequal Exchange: A Study of the Imperialism of Trade. New York: Monthly Review Press, 1972.

Kay, Cristóbal. Latin American Theories of Development and
Underdevelopment. London: Routledge, 1990.

Kreps, Sarah E. and Gustavo A. Flores-Macías , “No Strings Attached? Evaluating China’s Trade Relations Abroad”, Erişim 3 Temmuz 2015.

Litonjua, M. D. “Third World/Global South: From Modernization to
Dependency/Liberation, to Postdevelopment,” Journal of Third World Studies, 34, No:1 (2012).  Erişim, 3 Temmuz 2015.  Erişim, 26 Temmuz 2015.

Çirkin Tavır

Bundan bir önceki yazımda Istanbul Belediyesinin (bazı) parklara koyduğu tabelalarda Istanbul halkına adeta bir lütuf yaptığını ima eden ifadesini eleştirmiştim.

Belediyeler, şehirleri yaşanılabilir yerler haline getirmek, insanların dinlenebileceği, nefes alabileceği parklar ve dinlenme alanları yapmak, çocuk parkları inşa etmek ve benzeri işler yapmak zorundadır. Sözü edilen bu işler, belediyelerden beklenen, onların görevi olan icraatdır. Bu nedenle de, yapılmış bu tür işleri veya hizmetleri bir lütufmuşcasına sunmak ayıptır.

Suadiye sahili
Böylesi olur.

Istanbul gibi 15-20 milyon insanın adeta alt alta üst üste yaşadığı, gürültüsüz bir köşesinin neredeyse hiç kalmadığı devasa bir motropolde bu tür alanların oluşturulması, yiyip içmek kadar önemli ve doğal bir ihtiyaçtır. Tabiattan yeterince uzaklaşmış, çevresine ve doğaya yabancılaşmış metropol halkının genciyle, yaşlısıyla nefes alabileceği alanların oluşturulması belediyelerin öncelikli işleri arasında yer almak zorundadır (her ne kadar ütopik ise de, kentlerin ve özellikle de Istanbul’un modern bir şehircilik anlayışıyla yönetileceği varsayımıyla düşünüyoruz).

Böylesi olmaz.

Köylülükle kentlilik arasında sıkışıp kalmış, yeterince kentlileşememiş, kültür fukarası ve üstelik sınır tanımayan bir rant hesabıyla kenti yöneten taşralı kadronun hiç değilse işi bilen uzman, akademisyen, meslek odalarının sözünü dinlemesi beklenir. Ne yazık ki mevcut yönetimin bu tür bir çalışma anlayışından fersah fersah uzakta olduğu görülüyor.


For the English-speaking readers:

The attitude of the Istanbul Municipality leaves much to be desired when it comes to presenting its services.

The placards they have placed in some parks indicate that the park is a favor by the municipality when in fact it is the “duty” of local administrations to make urban areas livable by building parks and recreational areas. When the residents of a city vote for a particular candidate, they expect basic services no matter what. Creation or rearrangement of urban space for common good is among them. Therefore, it is appalling that services we expect and naturally take for granted are presented as if they were a big favor or as something granted out of the administration’s good heart!

Görev mi, Lütuf mu?

Istanbul Büyükşehir Belediyesi’nin parklara yerleştirdiği tabelalarda “Bu Park, Istanbul Büyükşehir Belediyesinin ……… Halkına Armağanıdır” ifadesi yer alıyor. Belediye yetkililerine hatırlatmak gerekir ki, kentin muhtelif yerlerinde oluşturulan, bakımı yapılan parklar ve bahçeler, şehircilik anlayışının bir gereği olarak yerine getirilmesi gereken ve kanunlarla belirlenmiş bir görevdir, lütuf değildir. Parklara böyle bir tabela yerleştirilecekse yapılan hizmetin bir armağan olduğunu yazmak en hafif ifadeyle Türkçe bilmemektir. Daha da eleştirel bakarsak, kaba bir propagandadır, yakışıksız ve çirkindir.


9.7.2004 tarih ve 5215 sayılı Belediye Kanununun 14. maddesi, “Belediye öncelikle imar, su ve kanalizasyon, ulaşım gibi kentsel alt yapı; çevre ve çevre sağlığı, temizlik ve katı atık; zabıta, itfaiye, acil yardım, kurtarma ve ambulans; şehir içi trafik; defin ve mezarlıklar; ağaçlandırma, park ve yeşil alanlar; konut; kültür ve sanat, turizm ve tanıtım, gençlik ve spor; sosyal hizmet ve yardım, evlendirme, meslek ve beceri kazandırma; ekonomi ve ticaretin geliştirilmesi hizmetlerini yapar veya yaptırır. Büyükşehir belediyeleri ile nüfusu 50.000’i geçen belediyeler, kadınlar ve çocuklar için koruma evleri açar.” ibaresiyle belediyelerin görev ve sorumluluklarını net bir biçimde belirlemiştir.

Sonuç olarak, yapılan bu hizmetin halka tanınmış bir ayrıcalık veya bir lütuf gibi gösterilmesi son derece yakışıksız ve çirkin kaçmaktadır. Umarız Belediye bu kaba propagandaya bir son verir ve vatandaşa karşı daha saygılı bir tavrı benimser. Unutulmamalı ki belediye yetkilileri seçilerek görevlendirilen kimselerdir; görevleri hizmettir.

Türkiye’de Bilişim ve Telekomünikasyon

Birleşmiş Milletler’e bağlı Uluslararası Telekomünikasyon Birliğinin (ITU) her yıl oluşturduğu Bilişim ve Teknoloji endeksi (IDI), ülkelerin bilişim ve teknoloji açısından karşılaştırılmasını sağlıyor.

Endeks üç gösterge grubundan oluşuyor. Birinci grupta olanlar a) her 100 kişiye düşen sabit telefon aboneliği, b) her 100 kişiye düşen mobil telefon aboneliği, c) internet kullanıcısı başına düşen uluslararası internet bandı (bit/s), d) Bilgisayarı olan hane sayısı, ve e) Internet erişimi olan hane yüzdesi. İkinci grup göstergede a) Internet kullanan kişilerin yüzdesi, b) her 100 kişiye düşen sabit geniş bant aboneliği, c) her 100 kişiye düşen aktif mobil geniş bant aboneliği sayısı. Son grupta ise a) Yetişknlerde okur-yazarlık oranı, b) Orta eğitim düzeyinde okullaşma oranı, ve c) Yüksek öğrenimde okullaşma oranı.


Söz konusu örgütün en son istatistiklerine göre Türkiye 2015 yılında dünya sıralamasında 69. sırada bulunuyor. Özellikle 5G teknolojisinin test edilmekte olduğu ve 2020 yuılına kadar 5G’nin yaygınlaşmasının beklendiği bir zamanda Türkiye’nin bu yerinin gelecek için hiç de ümit vermediğini görmek gerekir. 2010 yılında 67. sırada iken 5 yıl sonra iki sıra geriye gitmek, Türk hükümetlerinin bilişim konusunu ve bilişim teknolojilerini yeterince ön planda tutmadığını, bu konuda ciddi bir vizyon eksikliği içinde olduğunu gösterir.

Çağımızın bilişim çağı olduğu ve bilişimin hayatın her alanına gitgide artan bir hızla nüfuz ettiği düşünülürse, bu konuda dünya birincisi olan Kore’den dersler alınmasını tavsiye etmekten başka bir tavsiyemiz olamaz.

Dijital Çağın Gerektirdikleri

Kısa süre önce Millî Eğitim Bakanı Fikri Işık, ilkokul ve ortaokullarda kodlama dersleri konacağını açıklayınca bunun ne kadar gecikmiş fakat yerinde bir karar olduğunu düşündüm.

Son birkaç yıldır A.B.D. ve İngiltere’de de tartışılan bir konu olduğunu bildiğim için birkaç noktayı yazmakta fayda görüyorum.

Epey bir süredir üniversite hayatı içindeyim ve öğrencilere (gerek lisans ve gerekse lisansürtü düzeylerde) ödevler verdiğimde bazen en basit bazı ödevlerde dahi işin içinden çıkamadıklarını görüyorum. Örneğin bir tablolama programını bile kullanamadıklarına ya da bir güçlükle karşılaştıklarında neyi nasıl araştıracaklarını bilmediklerine, popüler bir ofis programından başka pek bir uygulama tanımadıklarına şahit oluyorum. Bilgisayarların ve otomasyon sistemlerinin hayatın her alanına nüfuz ettiği bir çağda, bilgisayar ve benzeri teknolojilerle iç içe büyüyen, elinden cep telefonunu düşürmeyen, hatta bilgisayar başında saatler geçiren bir neslin böyle bir acemilik içinde olması karşısında hayret etmemek mümkün değil.

Bu da gösteriyor ki, Türk eğitim sisteminde bu konu yeterince ve doğru bir biçimde ele alnmıyor. Gerek ABD’de ve gerekse İngiltere’de kabul edildiği üzere, 21. yüzyılda ülkelerin refahı bilişim ve teknolojiye dayalı becerilerin geliştirilmesiyle olacaktır. Bu nedenle de bilgisayar okuryazarlığından dijital okuryazarlığa geçmek, gerekli becerilerin kazanılması ve çağın gerektirdiği yaratıcılığın beslenmesi için acilen uygulamaya konması gereken bir konu olarak dikkati çekiyor. Yeni nesilleri söz konusu becerilerle yetiştiremeyen bir Türkiye’nin fazla yol alamayacağını kabul etmek gerekir. Dolayısıyla, Millî Eğitim Bakanlığının bu kararı hayata geçirilirse doğru bir adım atılmış olacaktır.